ديگر بودند ، اين انگيزه‌اى مىشد تا قبايل ضعيف به يكديگر يا به قبيله‌اى قدرتمند پيوسته ، با او همپيمان شوند . « 1 » به موجب اين پيمانها هر يك از دو طرف ، اگر مورد كوچكترين تجاوزى قرار مىگرفت ، ديگرى به يارى او مىشتافت . به اين صورت تا حدودى تعادل و توازن قوا ، بين نيروهاى مختلف و قبايل گوناگون فراهم آمده و اين خود ، گاه و بىگاه عامل جلوگيرى از جنگ مىشد ، چنان كه اگر جنگ در مىگرفت ، به حكم حلف ، جنگ بين القبايلى و فراگير مىشد . اين پيمان تا زمانى پايدار بود كه دو طرف موافق آن باشند ، و البته آنها پيمان را نقض نمىكردند ، و طرد يك طرفه در نظر آنها خيانت به حساب مىآمد . همان‌طور كه گذشت معمولًا حلف در بين قبايل ضعيف و به درخواست آنها بوده ، با اين حال برخى از قبايل كوچك نيز اگر شجاعانى داشتند ، تن به چنين حلفهايى نمىدادند . ممكن بود چند قبيله با هم همپيمان مىشدند ، همچون « حلف احابيش » كه ميان قريش و گروههاى مختلف احابيش كه در اطراف مكه ساكن بودند ، منعقد گرديد . « 2 » گاهى نيز يك قبيله با يك نفر هر چند تعداد فرزندان او كم بود ، به لحاظ عظمت و شرافت او پيمانى را منعقد مىكرده است . چنان كه قبيلهء بنى خزاعه با عبد المطّلب پيمانى منعقد نمود ، زيرا آن چنان كه خود گفتند : نيكوتر ، خليق‌تر و حليمتر از او نيافتند . « 3 » اين حلفها بر اساس مصالح مشترك بود ، چنان كه امروزه نيز پيمانها بر همين اساس منعقد مىگردد . طبعاً از بين رفتن اين مصالح سبب فسخ پيمان مىشد . در ميان تمام پيمانهاى عرب ، تنها پيمانى كه در برگيرندهء دفاع از حق مظلوم در مقابل ظالم بود « حلف الفضول » بود ؛ اين پيمان به قول مورّخان ، شريفترين پيمان در ميان عرب بوده است . » « 4 » پيامبر در بيست و پنج سالگى در اين پيمان شركت كرد ، و بعدها بدان افتخار كرده مىفرمود : « اگر بار ديگر بدان دعوت شوم ، مىپذيرم . « 5 » انگيزهء به وجود آمدن اين پيمان اين بود كه مردى از قبيلهء زبيد كالايى را به مكه آورده و « عاص بن وائل سهمى » آن را خريد اما قيمت آن را نپرداخت . مرد زبيدى در نزديكى كعبه فرياد استغاثه برآورد :

--> ( 1 ) . معجم ما استعجم ؛ به نقل از العصر الجاهلى ، ص 58 ( 2 ) . المنمق ، ص 229 ؛ انساب الاشراف ، ج 1 ، ص 53 ( 3 ) . المنمق ، ص 88 ؛ انساب الاشراف ، ج 1 ، ص 71 ( 4 ) . دربارهء نامگذارى آن به حلف الفضول نك : شرح نهج البلاغه ، ابن ابى الحديد ، ج 15 ، ص 203 ؛ السيرة الحلبيه ، ج 1 ، ص 129 ؛ المنمق ، صص 218 ، 45 ( 5 ) . بلوغ الارب ، ج 1 ، ص 276 ؛ المنمق ، صص 220 ، 203 ؛ الاغانى ، ج 17 ، صص 293 - 292